Permakültürün temelleri: canlı toprak, biyolojik çeşitlilik, özerklik

Bu makalede 7 ⌄

Permakültür iki simetrik yanlış anlaşılmadan mustariptir. Kimileri onu bir bahçecilik tekniği — tümsekler, malç ve biraz düzensizlik — olarak görür. Kimileri içinse somut olarak ne yapılacağı bilinmeyen belirsiz bir felsefedir. Oysa permakültür, 1970'lerde Avustralya'da Bill Mollison ve David Holmgren tarafından sistemleştirilen bir tasarım yöntemidir; adı permanent agriculture — daha sonra genişletilerek permanent culture — ifadelerinin kısaltılmasından gelir.

Temel önerisi tek bir cümlede özetlenebilir: Bir yerin kısıtlarıyla mücadele etmek yerine, onları kullanan bir sistem tasarlarız. Bir eğim su yönetimine, güneye bakan bir duvar mikroiklime, yeşil atıklar ise verimliliğe dönüşür. Bu makale temelleri — etiği, tasarım ilkelerini ve bahçedeki üç somut sütunu — ele alıyor.

Temel üç etik

Bunlar bilerek kısa tutulmuştur ve geri kalan her şey bunlardan türemektedir. Bunlar süs olsun diye ortaya konmuş ahlaki ilkeler değildir: her birinin doğrudan uygulanabilir bir karşılığı vardır.

1. Yeryüzüne özen göstermek. Başta toprak olmak üzere canlı sistemleri korumak ve yenilemek. Karşılığı: sürüm yok, çıplak toprak yok, yer altındaki yaşamı yok eden girdi yok.
2. İnsanlara özen göstermek. Onu işleten kişiyi tüketen bir sistem, ekolojik açıdan ne kadar erdemli olursa olsun sürdürülebilir değildir. Karşılığı: bölgelendirme — günlük ilgi gerektirenleri kişinin yakınına, kendi kendine yetenleri uzağa yerleştirmek.
3. Adil paylaşım. Fazlalıkları biriktirmek yerine yeniden dağıtmak ve tüketimi sınırlamak. Bahçedeki karşılığı: tohum ve fide takası, tohum takasları, bilgi ve becerilerin aktarılması.

Bu üçüncü etik, üretilebilen tohumlar meselesinin permakültürde neden merkezi bir öneme sahip olduğunu da açıklar: Yeniden ekilemeyen veya başkalarına aktarılamayan bir tohum, paylaşım döngüsünü kapatır.

1. Sütun — canlı toprak

Permakültür, köklü bir alışkanlığı tersine çevirir: bitkileri değil, toprağı besleriz ve toprak da bitkileri besler. Bu, şiirsel bir ifade değil, gerçek mekanizmanın açıklamasıdır. Bir bitki organik maddeyi emmez; yalnızca mikroorganizmaların bu maddeyi ayrıştırarak kullanılabilir hâle getirdiği mineral elementleri emer.

Tersine çevrilmemesi gereken katmanlaşma

İyi durumdaki bir toprak, biyolojik açıdan farklı katmanlar hâlinde düzenlenmiştir. İlk birkaç santimetrede oksijene ihtiyaç duyan aerobik organizmalar — bakteriler ve mantarlar — yaşar. Daha aşağıda, oksijenle temas ettiğinde ölen anaerobik organizmalar bulunur. Toprağı kürekle çevirmek bu iki katmanı tersine çevirir ve her iki popülasyonu da bir anda öldürür.

Toprağın yeniden oluşması daha sonra birkaç ay sürer; bu süreçte toprak, organik madde rezervlerini hızla serbest bırakır. Sürüldükten sonra görülen «ani canlanma» yanılsamasını yaratan budur — bunu ertesi yıl gerçek bir verim kaybı izler.

Mikoriza ağı

Mikoriza mantarları, köklerin çevresinde ve içinde emilim yüzeylerini büyük ölçüde genişleten bir ipliksi ağ oluşturur. Bitki, fotosentezden elde edilen şekerleri sağlar; mantar ise kök bölgesinin çok ötesinden bulup getirdiği suyu ve mineralleri sağlar. Bu ağın oluşması birkaç yıl, bir motorlu çapa makinesi tarafından yok edilmesi ise birkaç dakika sürer.

Bundan çıkan üç uygulama

• Toprağı çevirmeyin. Katmanları tersine çevirmeden gevşeten grelinette ile havalandırın.
• Toprağı asla çıplak bırakmayın. Açıkta kalan toprak her yağmurda azotunu kaybeder, damlaların çarpmasıyla sıkışır ve güneşte kavrulur. Sürekli malç veya bitki örtüsü kullanın.
• Organik maddeyi yüzeye uygulayın, kesinlikle derine gömmeyin: onu parçalayan canlılar yüzeyde yaşar. Yirmi santimetre derine gömüldüğünde parçalanmak yerine fermente olur.

Biyolojik ayrıntılar Canlı toprağın temelleri, Kompostlama ve Farklı toprak türleri başlıklarında ele alınmıştır.

2. Sütun — istikrar olarak biyolojik çeşitlilik

Bir permakültür bahçesi ihmal yüzünden düzensiz değildir. Buradaki çeşitliliğin belirli bir işlevi vardır ve bu işlev istikrardır. Ekolojide çeşitli bir sistem, dış etkenlerin yarattığı sarsıntıları daha iyi dengeler: bir zararlı saldırısı, kuraklık veya geç don, türler aynı şekilde tepki vermediği için hiçbir zaman her şeyi yok edemez.

Buna karşılık monokültür, her şeyi tek bir zar atışına bağlar: onu etkileyen şey, tamamını etkiler.

Üç ölçekte çeşitlendirmek

• Türler arasında — apaçık olanı: bir ekim alanını tek bir ürünle doldurmamak.
• Aynı türün çeşitleri arasında — çok daha az uygulanır, oysa belirleyicidir. Üç domates çeşidi, belirli bir yılda mildiyöye farklı tepkiler verir. Bu, ücretsiz bir sigortadır.
• Zaman içinde — yardımcı canlıların tüm sezon boyunca besin bulabilmesi için marttan ekime kadar yayılmış çiçeklenmeler.

Ergin yardımcı canlıları beslemek

En sık gözden kaçırılan nokta budur. Uğur böcekleri, çiçek sinekleri ve yeşil dantel kanatlılar çok miktarda yaprak biti tüketir, ancak yalnızca larva hâlindeyken. Erginler ise nektar ve polenle beslenir. Yakınlarda çiçekler olmazsa yerleşmez ve yumurtlamazlar — dolayısıyla hiçbir zaman larvanız olmaz.

En etkili familyalar, yassı çiçek kurullarına sahip Maydanozgiller (dereotu, kişniş, rezene, çiçeğe kalkmış havuç) ve Papatyagillerdir (aynısefa, kozmos, peygamber çiçeği). Bal arılarını besleyen bitkilerimize bakın.

Yabani alan, bakımsız bir arazi değildir

Bir köşeyi ekmeden bırakmak terk etmek değildir: yardımcı canlıların her müdahaleden sonra sebze bahçesini yeniden kolonileştirdiği rezerv alandır. Bir ölü odun yığını, birkaç ısırgan otu ve budanmamış bir çit; kirpiler, karabid böcekleri, örümcekler ve parazitoit mikro yaban arıları için yaşam alanı sağlar. Birkaç metrekare yeterlidir.

Bitkiler arasındaki yardımlaşma mekanizmalarının ayrıntıları Sebze bahçesinde en iyi sebze birliktelikleri yazımızda.

3. dayanak — yön olarak özerklik

Özerklik, kendi kendine yetmekle aynı şey değildir ve bir kararla gerçekleşmez. Döngüleri birkaç sezon boyunca, birbiri ardına kapatarak inşa edilir.

Tohum döngüsü — bir sezon

Kapatılması en hızlı ve en çok tatmin sağlayan döngüdür. Hasat edip yeniden ektiğimiz tohumdan üretilebilen çeşitler; buna ek olarak toprağın ve bölgenin ikliminin koşullarına giderek uyum sağlarlar. Kazara çaprazlanmanın nadir olduğu kendi kendine döllenen türlerle — domates, fasulye, bezelye, marul — başlayın. Tohumlarınızı nasıl saklarsınız? bölümüne bakın.

Verimlilik döngüsü — iki ila üç yıl

Ev ve bahçe atıklarından elde edilen kompost, iki ürün arasında ekilen yeşil gübre bitkileri, yerinde üretilen malç. Amaç, toprağı beslemek için artık hiçbir şey satın almamaktır — bir aile sebze bahçesinde ulaşılabilir, büyük alanlarda ise daha zordur.

Su döngüsü — üç ila beş yıl

Yağmur suyunun toplanması, ama özellikle toprağın gerçek rezervuarı olan su tutma kapasitesinin iyileştirilmesi. Sulamasız bir sebze bahçesi oluşturun.

Enerji döngüsü — sürekli

El aletleri, hareketleri ve müdahaleleri sınırlayan tasarım, mümkün olan yerlerde tek yıllıklar yerine çok yıllıkların tercih edilmesi. Bu döngü hiçbir zaman tamamen kapanmaz, ancak ortadan kaldırılan her hareket kalıcıdır.

Bilinmesi gereken tasarım ilkeleri

Holmgren bunlardan on iki tane formüle etti. Beşi, bahçecilik biçiminizi değiştirmeye yeter.

• Gözlemleyin ve etkileşim kurun. Bir mevsimlik gözlem, yerleşim hatalarıyla geçirilecek üç yılı önler. Güneşin hareketini, hâkim rüzgârları, suyun nerede biriktiğini ve hangi bitkilerin kendiliğinden yetiştiğini not edin.
• Her unsur birden fazla işlevi yerine getirir. Bir çit rüzgârı keser, yararlı organizmalara barınak sağlar, meyve, malçlık odun ve biyokütle üretir. Bahçenizdeki bir unsurun yalnızca tek bir işlevi varsa, muhtemelen yerine koyabileceğiniz daha iyi bir seçenek vardır.
• Her işlev birden fazla unsur tarafından yerine getirilir. Bu, yedeklilik ilkesidir: su yağmurdan, depodan ve toprağın su tutma kapasitesinden gelir. Bu üç kaynaktan biri eksik olsa da sistem ayakta kalır.
• Sınır alanlardan yararlanın. Yaşamın en yoğun ve en çeşitli olduğu yer, iki ortamın kesiştiği sınırdır — çit ile çayır, gölet ile kara arasındaki bölge. Aynı yüzey alanında kıvrımlı bir sınır, düz bir çizgiden daha fazla üretim sağlar.
• Öz düzenlemeyi uygulayın ve geri bildirimleri kabul edin. Size bir şeyler anlatan bir bahçe — iki yıl üst üste başarısız olan bir ürün, sürekli bakımsız kalan bir alan — ısrar etmenizi değil, tasarımı değiştirmenizi ister.

Sık sorulan sorular

Permakültür ile organik tarım arasındaki fark nedir?

Organik tarım, izin verilen girdilere ilişkin sertifikasyon ve denetim içeren düzenleyici bir şartnamedir. Permakültür ise herhangi bir etiketi veya belgelendirme kuruluşu olmayan bir tasarım yöntemidir. Organik tarım sertifikası olmadan permakültür ilkelerine göre bir bahçe tasarlayabilir, ya da çok geleneksel bir yöntemle — monokültür, sürüm, yoğun sulama, sıralar arasında çıplak toprak — organik tarım yapabilirsiniz.

Mutlaka tümsek yataklar mı yapılmalı?

Hayır; bu, en yaygın yanlış anlamadır. Tümsek yatak, ağır, drenajı kötü veya nemli iklimlerde uygun olan tekniklerden yalnızca biridir; kurak iklimlerde veya kuruduğu kumlu topraklarda ise ters etki yaratır. Tümsek yatakta yetiştirme yazısına bakın.

Daha mı az verimlidir?

Bitki başına verim bazen daha düşük olur — daha sık ekim yapılır, büyüme zorlanmaz. Ancak yoğunluk, birlikte ekim ve katmanlı yetiştirme sayesinde metrekare başına verim çoğu zaman daha yüksektir. Özellikle, kuruluşun ilk iki yılı — ki bunlar oldukça zahmetlidir — geçtikten sonra çalışma süresi ve dış girdiler belirgin biçimde azalır.

İşe yaramaya başlaması ne kadar sürer?

Toprağın ilk belirtileri göstermesi için iki yıl bekleyin — çok sayıda solucan, kırıntılı yapı, orman altını andıran koku — biyolojik dengelerin yerleşip zararlı sorunlarını gözle görülür biçimde azaltması içinse üç ila beş yıl gerekir.

Balkonda yapılabilir mi?

Tasarım ilkeleri her ölçekte uygulanabilir: gözlem, bölgelendirme, birlikte ekim, toprağı örtme ve organik maddelerin geri dönüştürülmesi. Saksıda «canlı toprak» sınırlı kalır; ancak solucan kompostu ve yüzey malçlaması buna faydalı biçimde yaklaşır. Küçük bir alanda permakültür bahçesi oluşturma ve Balkonda sebze bahçesi yazılarına bakın.

Unutulmaması gerekenler

Canlı toprak, biyoçeşitlilik, özerklik: Bu üç temel unsur teknik değil, yönelimdir. Bir gecede «permakültüre geçilmez» — mekânın zaten sunduklarını gözlemleyerek döngüler birer birer tamamlanır. Her şey toprağa bağlı olduğu için de işe toprakla başlanır.

Daha fazlasını keşfedin

• Permakültürde sebze bahçesi nasıl yapılır? Eksiksiz rehber
• Bahçenizi bölgelere ve güneş alma durumuna göre planlama
• Permakültür bahçıvanının sözlüğü
• Doğal bir sebze bahçesine başlamak için hangi ekipman seçilmeli?

Başlangıç için: tohumdan çoğaltılabilen kadim çeşitlerimiz, yeşil gübrelerimiz ve başlangıç setlerimiz.