Kompostlama: doğayı taklit ederek toprağı beslemek

Bu makalede 9 ⌄

Kötü kokan, ısınmayan veya oluşması iki yıl süren bir kompostun nedeni, vakaların neredeyse tamamında aynıdır ve üç parametreye indirgenebilir — karbon/azot oranı, nem ve oksijen. Bu üçünün nasıl etkileştiğini anlamak, herhangi bir sorunu teşhis edip tek bir müdahaleyle düzeltmek için yeterlidir.

Bu rehber, önce bu işleyişi ele alır, ardından uygulamaya geçer: ne konulmalı, hangi oranda konulmalı, işlerin yolunda gittiği nasıl anlaşılmalı ve elde edilen sonuç nasıl kullanılmalı.

Bir yığının içinde gerçekte neler olur?

Kompostlama pasif bir ayrışma değildir: Her biri kendinden öncekinin erişilebilir hâle getirdiği maddeleri tüketen birbirini izleyen mikrobiyal topluluklar söz konusudur. Üç aşama peş peşe gerçekleşir.

1. Aşama — sıcaklığın yükselmesi (birkaç gün ila birkaç hafta)

Mezofilik bakteriler önce en kolay parçalanan moleküller olan şekerlere ve proteinlere saldırır. Faaliyetleri ısı açığa çıkarır; yığın ısınır ve 40 °C'nin üzerinde yerlerini, 55-65 °C'ye kadar devralan termofilik bakterilere bırakırlar.

Bu sıcaklık estetik bir ayrıntı değildir. Birkaç gün boyunca 55 °C'nin üzerinde tutulduğunda, yabancı ot tohumlarının çoğunu ve bitki patojenlerinin büyük bölümünü yok eder. Sıcak kompost ile soğuk kompost arasındaki tüm fark budur.

Sıcaklığın yükselmesi için bir yığının yaklaşık 1 m³'lük kritik hacme ulaşması gerekir. Bunun altında ısı, üretildiğinden daha hızlı dağılır: Kompost yine oluşur, ancak yavaş ve dezenfektan etkisi olmadan. Bu, küçük balkon kompost kutularının başlıca sınırlamasıdır.

2. Aşama — aktif ayrışma (birkaç ay)

Sıcaklık düşer; kolay parçalanabilir malzeme kalmadığı için termofiller tükenir. Mantarlar ve aktinomisetler devreyi alır: Odunun ve sapların sert molekülleri olan selüloz ve lignine yalnızca onlar saldırabilir. Omurgasızlar — solucanlar, tesbih böcekleri, kolembollar — gelir ve malzemeyi mekanik olarak parçalar.

Bu, en uzun aşamadır ve karıştırmanın faaliyeti yeniden yararlı biçimde başlattığı aşamadır.

3. Aşama — olgunlaşma (2 ila 4 ay)

Humuslaşma süreçleri tamamlanır: Artakalan moleküller, toprakta yıllarca dayanacak kararlı humus bileşenlerine yeniden birleşir. Kompost topaklı bir dokuya, homojen koyu kahverengi bir renge ve belirgin bir orman altı kokusuna kavuşur.

Bu aşama tamamlanmadan kullanılan kompost biyolojik olarak aktif kalır — bunun sonuçları aşağıda açıklanmıştır.

C/N oranı: bilinmesi gereken tek sayı

Mikroorganizmaların enerji kaynağı olarak karbona ve proteinlerini oluşturmak için azota ihtiyacı vardır. Yaklaşık olarak 1 birim azota karşılık 25 ila 30 birim karbon tüketirler. Bu, meşhur C/N oranıdır ve başarısız kompostların %80'ini açıklayan parametredir.

Malzeme	Yaklaşık C/N oranı	Kategori
Taze çim biçme artıkları	15–20	Yeşil malzeme
Mutfak kabukları	15–20	Yeşil malzeme
Kahve telvesi	20	Yeşil malzeme
Kümes hayvanı gübresi	7–10	Çok yüksek azotlu yeşil malzeme
Kuru yapraklar	40–80	Kahverengi malzeme
Saman	80–100	Kahverengi malzeme
Kahverengi karton	300–400	Çok düşük azotlu kahverengi malzeme
Talaş ve öğütülmüş odun	400–500	Çok düşük azotlu kahverengi malzeme

Uygulamada hesaplama yapılmaz: yaklaşık üçte iki kahverengi malzeme ile üçte bir yeşil malzeme hedeflenir; kahverengi malzemelerin eşit ağırlıkta çok daha hacimli olduğu unutulmamalıdır. Yalnızca mutfak kabuklarını alan bir yığın her zaman fazla azotlu olur — bu nedenle kompost kutusunun yanında bir torba kuru yaprak bulundurmak ve her eklemede bir avuç eklemek önemlidir.

Hızlı teşhis

Belirti	Neden	Düzeltme
Amonyak kokusu	Çok fazla azot	Kahverengi malzeme ekleyin, karıştırın
Çürük yumurta veya balçık kokusu	Oksijen eksikliği (anaerobik)	Mutlaka karıştırın, iri malzemeler ekleyin
Hiçbir şey olmuyor, yığın soğuk ve kuru	Çok fazla karbon veya çok kuru	Yeşil malzeme ekleyin ve sulayın
Sürü halinde küçük sinekler	Taze atıklar yüzeyde açıkta	Her eklemenin üzerini bir kahverengi malzeme tabakasıyla örtün
Karınca yuvası oluşmuş	Yığın çok kuru	İyice sulayın

Nem ve oksijen: diğer iki etken

Klasik ölçüt olan — sıkılmış sünger kadar nemli — yaklaşık %50-60 neme karşılık gelir. Test: Sıkılan bir avuçtan bir veya iki damla süzülmeli, su akmamalıdır.

Bu iki parametre birbiriyle bağlantılıdır: Nem %65'in üzerine çıktığında su, boşluklardaki havayı dışarı iter ve yığın anaerobik fermantasyona geçer — kokular, asitleşme ve sürecin durması. Bu nedenle yapı, oranlama kadar önemlidir: ince dallar, içi boş saplar veya öğütülmüş bitki artıkları, yığın nemli olduğunda bile hava dolaşımını sürdüren boşluklar oluşturur.

Karıştırma — bahçe kompostu için 4 ila 6 haftada bir yeterlidir. Karıştırma yeniden oksijen sağlar, homojenleştirir ve hiç ısınmamış olan kenarlardaki maddeleri merkeze taşır. Hiç karıştırılmayan kompost yine de oluşur, ancak iki kat daha uzun sürer ve çok daha heterojen olur.

Durumunuza göre hangi yöntem

Yöntem	Kimler için	Bilinmesi gerekenler
Serbest yığın	Büyük bahçe	Bir metreküpe ve dolayısıyla sıcaklık artışına kolayca ulaşabilen tek yöntemdir. Ücretsizdir.
Kapalı kompost kutusu	Kentsel bahçe, yakın komşuluk	Göze batmaz, yağmurdan korur. Az ısınır: soğuk kompost oluşur, yabani ot tohumları yok olmaz.
Yüzeyde kompostlama	Permakültür, canlı toprak	Atıkları doğrudan malçın altına serin. Hiçbir işlem gerektirmez, ancak sıcaklık artışı da olmaz.
Tümseklere entegre	Tümsek üzerinde yetiştirilen bahçeler	Malzeme, tümseğin merkezinde, yerinde ayrışır.
Solucan kompostu	Daire, balkon	Çok zengin bir kompost ve sıvı solucan gübresi üretir. Düzenli takip gerektirir; fazla narenciyeyi veya aşırı yüklemeyi tolere etmez.
Bokashi	Mutfak, çok küçük miktarlar	Bu kompostlama değildir: kapalı ortamda gerçekleşen laktik fermantasyondur. Elde edilen ürün kullanılmadan önce toprağa gömülmeli veya kompostlanmalıdır.

Neler konabilir — ve gerçek istisnalar

Yasaklı listeleri hiçbir ayrıntı gözetmeden dolaşıma giriyor. İşte bunların gerçek gerekçeleri.

• Et, balık, süt ürünleri — sorun ayrışma değildir (çok iyi gerçekleşir), kemirgenleri çekmeleri ve kokuya neden olmalarıdır. Kapalı ve iyi yönetilen sıcak kompostta mümkündür; açık bahçe yığınında kaçınılmalıdır.
• Narenciyeler — az miktarda tolere edilir. Asıl sorun, asitliğin solucanları rahatsız ettiği solucan kompostunda ortaya çıkar.
• Hastalıklı bitkiler — yalnızca doğrulanmış sıcak kompostta (birkaç gün boyunca 55 °C) kabul edilebilir. Şüphe hâlinde ayırın: mildiyö ve lahana kök uru ılık kompostta hayatta kalır.
• Tohuma kalkmış yabani otlar — aynı mantık geçerlidir. Soğuk kompostta yabani otlarınızı gelecek yıl yeniden ekmiş olursunuz.
• İşlenmiş ahşap, kuşe kâğıtlar, izmaritler, «biyobozunur» poşetler — hiçbir durumda olmaz. Endüstriyel kompostlanabilir poşetler, ev tipi kompostun asla ulaşamadığı sıcaklıklar gerektirir.
• Yumurta kabukları — ince öğütülmedikleri sürece gerçek bir fayda sağlamazlar: yıllar sonra bile bütün hâlde ortaya çıkarlar.

Olgun kompostu tanımak

Ölçüt	Olgun kompost	Olgunlaşmamış kompost
Görünüm	Koyu kahverengi, homojen, topaklı	Heterojen, parçalar ayırt edilebilir
Koku	Orman altı, saksı toprağı	Ekşi, amonyaklı, fermantasyon kokulu
İç sıcaklık	Ortam sıcaklığı	Hâlâ ılık veya sıcak
Toprak solucanları	Var ve yerleşmiş	Yok (onlar için fazla sıcak)

Gözden daha güvenilir olan tere testi: Nemli kompost bulunan bir kaba bir tutam tere tohumu, kontrol toprağı bulunan başka bir kaba da aynı miktarda tohum ekin. Çimlenme ve büyüme karşılaştırılabilir düzeydeyse kompost olgundur. Belirgin biçimde daha düşükse hâlâ fitotoksik bileşenler içeriyor demektir.

Genç fidelere uygulanmış olgunlaşmamış kompost azot açlığına neden olur: çalışmalarını sürdüren mikroorganizmalar azotu kendi yararlarına kullanır ve bitkiler sararır. Bu durum geçicidir, ancak bir sezona mal olabilir.

Kompostu doğru zamanda kullanmak

• Sonbahar — ana dönemdir. Yüzeye 2–5 cm serin, gömmeyin ve ardından malçla örtün. Toprak canlıları kış boyunca kompostu kendileri toprağa karıştırır.
• İlkbahar — besin ihtiyacı yüksek ürünleri (domates, kabak, lahanagiller) dikmeden önce, dikim çukurunun dibine koyarak veya yüzeysel olarak tırmıklayarak.
• Sezon içinde — bitkilerin çevresinde hafif malç olarak, yalnızca olgun kompost kullanın.

Derine gömmeyin. Kompost aerobik bir üründür: 20 cm derine gömüldüğünde oksijen bakımından fakir bir bölgeye ulaşır; burada ayrışması yavaşlar ve bozulur. Yeri yüzeyde veya ilk beş santimetrede olmalıdır; kompostu kullanacak mikrofauna burada yaşar.

Olgun kompost aslında bir gübre değildir: bir toprak düzenleyicisidir. Hemen kullanılabilir besinleri az miktarda sağlar, ancak toprağın yapısını kalıcı olarak iyileştirir ve toprak canlılarını besler — bkz. Farklı toprak türleri.

Sık sorulan sorular

Kompost elde etmek ne kadar sürer?

Düzenli olarak karıştırılan sıcak kompost için 3–4 aydan, hiç çevrilmeyen soğuk bir yığın için 18 aya kadar. Fark neredeyse tamamen başlangıç hacmine ve karıştırma sıklığına bağlıdır.

Kompostum hiç ısınmıyor, bu ciddi bir sorun mu?

Hayır, yine de oluşur. Sadece dezenfekte edici etkiyi kaybedersiniz: bu nedenle içine hastalıklı bitkileri veya tohuma kaçmış yabani otları koymayın.

Kompost hızlandırıcı gerekli mi?

Vakaların büyük çoğunluğunda gereksizdir. Kompost hızlandırıcıların sunduğu azot ve mikroorganizmalar, bir avuç taze ısırgan otu, çim biçme artığı veya önceki döngüden alınmış bir kürek dolusu olgun kompostla zaten ücretsiz olarak sağlanır.

Kışın kompost yapılabilir mi?

Evet, ancak 10 °C'nin altında faaliyet büyük ölçüde yavaşlar. Yığını beslemeye devam edin; ilkbaharda yeniden çalışmaya başlayacaktır. Ayrıca hacimli ve yaprak tabakasıyla iyi yalıtılmış bir yığın, iç sıcaklığını şaşırtıcı ölçüde sabit tutar.

Kompost mu, gübre mi?

Taze gübre doğrudan kullanım için fazla zengin ve fazla «yakıcıdır»: en az altı ay kompostlanmalıdır. İyi yönetilen ev yapımı kompost daha dengelidir ve veterinerlik ilaç kalıntısı riski taşımaz.

Akılda tutulması gerekenler

Üç parametre, başka hiçbir şey yok: iki ölçü kahverengi maddeye bir ölçü yeşil madde, sıkılmış bir süngerin nemi ve hava. İyi gitmeyen bir kompostla karşılaştığınızda kendinize yalnızca bu üçünden hangisinin eksik olduğunu sorun — yanıt her zaman oradadır.

Daha fazlası için

• Canlı toprağın temelleri: bakteriler, mantarlar, mikroorganizmalar
• Yeşil gübre bitkileri ekmek: faydaları, türleri, takvimi
• Tümsek üzerinde yetiştirme
• Permakültür yöntemiyle sebze bahçesi nasıl yapılır?

Kompostun işlevini tamamlamak için: iki ürün arasında toprağı besleyen ve yapılandıran yeşil gübre bitkilerimizin tohumları.