Yetiştirme bölgelerine ve güneş alma durumuna göre bahçe planlaması

Bu makalede 8 ⌄

Yanlış konumlandırılmış bir bahçenin bedeli her mevsim ödenir. Temmuz ayında gölgede kalan bir yatak, arazinin en sonunda bulunan ve terlikle gidip hiç aranmayacak bir aromatik bitki alanı, bütün kış suyun biriktiği bir bölge: Bunlar bahçecilik hataları değil, tasarım hatalarıdır ve sonrasında hiçbir teknik bunları telafi edemez.

Planlama bir günlük düşünme ve bir kalem gerektirir. Üç yıllık deneme yanılmayı önler. Bu rehber ön gözlemi, bölgelendirmeyi, güneşe maruz kalmayı ve dayanıklı bir planın nasıl çizileceğini ele alır.

Çizmeden önce gözlemleyin

İdeal olan, tam bir mevsim boyunca gözlem yapmaktır. Uygulamada, not almak ve hafızaya güvenmemek koşuluyla, birkaç haftalık dikkatli gözlem büyük hataları önlemeye yeter.

Belirlenmesi gerekenler

• Güneşin hareketi. Işığın saat 9.00, 13.00 ve 17.00'de nereye düştüğünü belirleyin ve bu çalışmayı iki farklı mevsimde tekrarlayın. Kışın güneş alçaktadır: Bir duvar veya çit, yaza göre iki ila üç kat daha uzun gölge oluşturur. Temmuz ayında tam güneş alan bir bölge, kasımdan şubata kadar tamamen gölgede kalabilir.
• Hâkim rüzgâr. Fransa'da çoğunlukla batıdan veya kuzeybatıdan eser. Düzenli esen bir rüzgâr toprağı yağış eksikliğinden daha hızlı kurutur ve meyveli sebzelerin saplarını kırar.
• Su nereye gidiyor. Şiddetli bir sağanaktan sonra suyun nerede biriktiğini ve bir saat içinde nerede kaybolduğunu not edin. Bu iki bölgeye aynı ürünler ekilmeyeceği gibi, aynı yatak biçimi de uygulanmamalıdır.
• Kendiliğinden yetişen bitkiler. Isırgan otu ve kazayağı otu: azotça zengin toprak. Atkuyruğu ve sürünücü düğün çiçeği: suya doymuş ve sıkışmış toprak. Sinir otu: yüzeyde sıkışmış toprak. Farklı toprak türleri sayfasına bakın.
• Girişler ve su noktası. Nereden başlıyorsunuz? Musluk nerede? El arabası nereden geçiyor? Bu sıradan kısıtlamalar, planı estetikten daha fazla şekillendirir.

Her şeyi, ne kadar özensiz olursa olsun, basit bir plana not edin. Ekim ayında açıklamalar ekleyerek çizdiğiniz bir kroki beş yıl sonra da işinize yarar; bir anı ise yaramaz.

Bölgelendirme: geçiş sıklığına göre düzenlemek

Permakültür tasarımından alınan bu ilke, şaşırtıcı derecede basit ve son derece etkilidir: Bir yetiştirme alanı ne kadar çok ilgi gerektiriyorsa, kapıya o kadar yakın olmalıdır.

Bu bir konfor meselesi değil, enerji tasarrufu meselesidir. Her gün ziyaret edilen bir bitki on adım ötede olmalıdır; yılda üç kez görülen bir bitki ise arazinin en uzak köşesinde bulunabilir. İkisini tersine çevirmek, ilkinden vazgeçmeye mahkûm olmaktır.

Bölge	Sıklık	Buraya ne konur
1. bölge	Günlük	Aromatik bitkiler, kesilerek hasat edilen marullar, turplar, yenilebilir çiçekler, yemek yaparken topladığınız her şey
2. bölge	2-3 günde bir	Domates, kabak, fasulye, havuç, ana sebze bahçesi
3. bölge	Haftalık	Patates, sürünücü kabaklar, yeşil gübre bitkileri, tahıllar
4. bölge	Mevsimsel	Meyve bahçesi, meyve çiti, kompost, odun deposu
5. bölge	Neredeyse hiç	Yabani bırakılmış bir köşe — faydalı canlılar için rezervuar

200 m²'lik bir arazide beş bölge, birbirinden birkaç metre uzaklıkta düzenlenebilir. Balkonda da aynı yaklaşım geçerlidir: fesleğen pencere pervazında, kabak arka taraftaki büyük saksıda. Balkonda sebze bahçesi'ne bakın.

5. bölge ihmal edilmişlik değildir. Bir ölü odun yığını, birkaç ısırgan ve budanmamış bir çit; kirpileri, karabidleri ve parazitoit minik yaban arılarını barındırır — her bozunumdan sonra sebze bahçesini yeniden kolonileştirenler onlardır. Birkaç metrekare yeterlidir.

Yön: hangi bitki nereye dikilmeli

Genel kural tek cümlede özetlenebilir: yaprağını yiyorsanız → yarı gölge kabul edilebilir; meyvesini yiyorsanız → tam güneş şart. Meyve üretmek, yaprak üretmekten çok daha fazla enerji gerektirir.

Yön	Güneşlenme süresi	Uygun bitkiler
Tam güney	6 saat ve üzeri	Domates, biber, patlıcan, kavun, kabak, Akdeniz aromatik bitkileri
Doğu	4-6 saat, sabah	Marullar, ıspanak, turplar, çilekler, bezelyeler — sabah güneşi çiyi kurutur ve hastalıkları sınırlar
Batı	4-6 saat, öğleden sonra	Fasulye, pazı, lahanalar, kabaklar — yazın sıcak çarpmasına dikkat
Kuzey veya gölge	4 saatten az	Maydanoz, Frenk soğanı, nane, kuzukulağı, kuzu kulağı, ravent, gölge seven küçük meyveler

İki faydalı ayrım:

• Yaz gölgesi bir kusur değil, kaynaktır. Temmuz ayında hafif gölgede bulunan bir marul çok daha geç tohuma kalkar. Marulları kasıtlı olarak domateslerin dibine dikmek iyi bir karardır, çaresizlikten yapılmış bir tercih değil.
• Kuru gölge ile nemli gölgeyi ayırt edin. Büyük bir ağacın altında gölgeye, ciddi kök rekabeti ve kuru toprak eşlik eder — bu, en zor durumdur. Duvarın gölgesi ise tarıma elverişli kalır.

Mikroiklimler: oluşturmak ve değerlendirmek

Bir arazi hiçbir zaman homojen değildir ve farklar sanıldığından büyüktür — aralarında on metre bulunan iki nokta arasında birkaç derece fark olabilir.

• Güneye bakan duvar — gündüz ısıyı biriktirir, gece geri verir. En hassas bitkileri burada yetiştirebiliriz: fesleğen, biber, sınır bölgelerde incir ağacı.
• Çukur ve yamaç dibi — daha yoğun olan soğuk hava geceleri burada birikir. Buralar don çukurlarıdır: ilk açık sabahta çiçekleri yanabileceği için erken çiçeklenen meyve ağaçlarını buralara dikmekten kaçının.
• Rüzgâr kıran çit — seyrek bir çit, yaklaşık kendi yüksekliğinin on katı mesafede koruma sağlar. Buna karşılık, tamamen kapalı bir duvar arkasında türbülans oluşturur ve sorunu ağırlaştırabilir: bu sık yapılan bir hatadır.
• Isıl kütle — bir gölet, havuz veya büyük bir taş yığını, yakın çevresindeki sıcaklık farklarını dengeler.

Planı çizmek

Boyutlandırmak

• Yatakların genişliği en fazla 1,20 m olmalı — daha geniş olduklarında üzerlerine basmadan merkeze ulaşamazsınız; toprağı sıkıştırmak da tüm biyolojik çalışmayı mahveder.
• 50–60 cm genişliğinde yollar — el arabasıyla geçebilmelisiniz. Çok dar bir yol, yatakların kenarlarının çiğnenmesine yol açar.
• Yatakları kuzey-güney doğrultusunda yerleştirin; böylece her iki taraf da ışığı eşit alır.
• Uzun boylu bitkiler kuzeyde — sırık domatesler, mısır ve ayçiçekleri parselin kuzey kenarında olmalı; böylece geri kalanını gölgelemezler.

Küçük başlayın

Bu, en önemli ve en çok göz ardı edilen tavsiyedir. İyi bakılan yirmi metrekare, yabani otlarla kaplanmış yüz metrekareden daha fazla ürün verir. Gerçekte ne kadar zaman ayırdığınızı bildiğiniz ikinci yıl alanı genişletin.

Plan aşamasından itibaren münavebeyi planlamak

Yataklarınızı numaralandırın ve her yıl buralarda ne yetiştirdiğinizi not edin. Dört yıllık bir döngü yeterlidir: yapraklı sebzeler, meyveli sebzeler, kök sebzeler, baklagiller. Uyulması gereken tek kural: aynı botanik familyayı aynı yerde art arda iki yıl asla yetiştirmeyin. Sebze bahçesinde en iyi sebze birlikteliklerine bakın.

En maliyetli tasarım hataları

1. Kompostu arazinin en arkasına koymak. Ocak ayında yağmur altında mutfak artıklarınızla oraya gitmezsiniz. 1. veya 2. bölge, daha ilerisi değil.
2. Kış gölgesini unutmak. Haziranda değerlendirilen bir alan, yılın altı ayında tamamen gölgede kalabilir.
3. Yatakları fazla geniş yapmak. Geri dönüşü olmayan hata: sonunda üzerlerinde yürümek zorunda kalırsınız.
4. Su noktasını ihmal etmek. Her akşam otuz metrelik bir hortumu açmak gerekir; sonunda sulama aksar.
5. Meyve ağaçlarını çukura dikmek. Erken çiçeklenme ve ardından geç don: İki yıldan birinde hiç ürün alınamaz.
6. İlk yıl gözünüzü çok yükseklere dikmek. Vazgeçmenin bir numaralı nedeni.

Sıkça sorulan sorular

Başlamadan önce ne kadar süre gözlem yapmak gerekir?

Tam bir sezon ideal olurdu, ancak çok az insan bu kadar sabırlıdır. Makul bir uzlaşma: İlk yıl küçük bir alanda başlayın ve arazinin geri kalanını gözlemleyin. Kesin planı, deneyim kazanmış olarak ikinci yıl hazırlarsınız.

Ölçekli bir plan gerekli mi?

Notlar eklenmiş bir taslak, aile sebze bahçesi için fazlasıyla yeterlidir. Önemli olan çizginin hassasiyeti değil, notlardır — şu saatte gölge, burada su birikiyor, bu taraftan rüzgâr geliyor —. Kareli kâğıt, bir kare bir metrekare olacak şekilde, fazlasıyla yeterlidir.

İmarı çok küçük bir bahçeye nasıl uyarlamalı?

Bölgeler daralabilir ama sıra değişmez: her gün toplananlar kapıya en yakın yerde, haftada bir yönetilenler ise en uzakta olmalı. 30 m²'de bile fark bir sezonun sonunda hissedilir.

Suyun biriktiği bir bölgeyle ne yapılmalı?

İki seçenek var: drenaj sorununu çözen yükseltilmiş tümseklerde yetiştirme ya da bunu kabul edip nemi seven bitkileri — ravent, nane, su teresi, malç için söğüt — oraya yerleştirmek. Buna karşı doğrudan mücadele etmek, uyum sağlamaktan daha maliyetlidir.

Plan sonradan değiştirilebilir mi?

Yıllık tarhlar, evet, kolayca değiştirilebilir. Kalıcı unsurlar — ağaçlar, çitler, gölet, sera — hayır: Onları en dikkatli şekilde yerleştirmek gerekir, çünkü onlarca yılı etkilerler.

Akılda tutulması gerekenler

Önce gözlemleyin, sonra çizin ve yerleşimi estetikten çok geçiş sıklığına göre yapın. Kalıcı unsurlar uzun uzun düşünülmeyi hak eder; yıllık tarhlar ise bir yıldan diğerine düzeltilebilir. Küçük başlayın — asla pişman olunmayan tek karar budur.

Daha fazlasını keşfedin

• Permakültürle sebze bahçesi nasıl yapılır? Kapsamlı rehber
• Permakültürün temelleri: canlı toprak, biyolojik çeşitlilik, özerklik
• Aydan aya ekim takvimi
• Küçük bir alanda permakültür bahçesi oluşturmak

Plan bir kez yapıldıktan sonra: 1. bölge için sebze tohumlarımız, ıssız bölge için aromatik bitkilerimiz ve bal arılarını çeken bitkilerimiz.