Permakültür bahçıvanı sözlüğü: Bilinmesi gereken 50 terim

Bu makalede 7 ⌄

Doğal bahçeciliğin kendine özgü bir kelime dağarcığı vardır ve bu, yeni başlayanların cesaretini sıkça kırar: “BRF”, “allogam”, “kaymak tabakası” veya “hügelkultur” sözcüklerini okuruz ama bunların ne anlama geldiğini açıklayan hiçbir şey bulamayız. Oysa bu kelimeler boş jargon değildir: her biri bahçede bir şeyi değiştiren, kesin bir gerçeği ifade eder.

İşte alanlarına göre sınıflandırılmış elli terim; her biri için bir tanım ve özellikle pratikte ne anlama geldiği açıklanıyor.

Toprak ve yaşamı

• Doku — bir toprağın kum, silt ve kil oranı. Neredeyse hiç değiştirilemez; buna göre hareket edilir.
• Yapı — bu parçacıkların toprak kırıntıları hâlinde bir araya gelme biçimi. Dokunun aksine tamamen uygulamalarınıza bağlıdır.
• Agregat — toprak canlılarının salgılarıyla birbirine yapışmış bir toprak kırıntısı. Varlığı, sağlıklı bir toprağın en iyi göstergesidir.
• Kaymak tabakası — yağmur damlalarının çarpmasıyla yüzeyde su geçirmez bir kabuk oluşması. Siltli toprakların baş belasıdır; tek önlem toprağı asla çıplak bırakmamaktır.
• Sürüm tabanı — çapa makinesinin işleme derinliğinin hemen altında oluşan sıkışmış tabaka. Su ve kökler artık bu tabakadan geçemez.
• Tavında — fazla suyunu kaybetmiş ve sıkışmadan işlenebilen toprak için kullanılır. Test: sıkılan bir avuç su bırakmamalı ve el açıldığında ufalanmalıdır.
• Humus — ayrışmanın nihai sonucu olan organik maddenin kararlı kısmı. Suyu ve besinleri sünger gibi tutar.
• Mineralizasyon — mikroorganizmalar tarafından organik maddenin bitkilerin alabileceği unsurlara dönüştürülmesi.
• Rizosfer — mikrobiyal yaşamın en yoğun olduğu, köklerin çevresindeki birkaç milimetrelik toprak bölgesi.
• Kök salgıları — bu topluluğu beslemek için kökler tarafından salınan şekerler ve asitler. Bitki, mikrobiyotasını kelimenin tam anlamıyla yetiştirir.
• Mikoriza — bir mantarla bitki kökleri arasındaki ortak yaşam: şeker karşılığında su ve mineraller. Toprağın derin sürülmesiyle yok olur.
• Misel — bir mantarın gövdesini oluşturan ipliksi yapı ağı. “Mantar” dediğimiz şey bunun yalnızca meyve gövdesidir.
• Kök nodülü — baklagillerin köklerinde bulunan ve azot bağlayan bakterileri barındıran küçük yumru.
• Solucan dışkısı — çevresindeki topraktan belirgin biçimde daha zengin olan toprak solucanı dışkısı.
• C/N oranı — bir maddenin karbonunun azotuna oranı. Ayrışma hızını belirler ve başarısız kompostların çoğunu açıklar.
• Azot açlığı — fazla karbonlu bir maddeyi parçalayan mikroorganizmaların topraktaki azotu geçici olarak immobilize etmesi. Belirti: soluk yapraklar, durmuş büyüme.
• Toprak düzenleyici — toprağın yapısını iyileştiren katkı (kompost, çiftlik gübresi). Doğrudan alınabilir besin öğeleri sağlayan gübre ile karıştırılmamalıdır.
• Biyoindikatör — baskın varlığı toprağın durumu hakkında bilgi veren kendiliğinden yetişen bitki: azot için ısırgan otu, suya doygunluk için kırkkilit otu, sıkışma için sinir otu.

Bu kavramlar Canlı toprağın temelleri ve Farklı toprak türleri başlıklı yazılarda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Tohumlar

• Sabit çeşit (veya popülasyon çeşidi) — tohumları aynı bitkiyi yeniden veren istikrarlı çeşit. Yeniden ekim yapmayı mümkün kılan budur.
• F1 hibriti — iki saf hattın çaprazlanmasıyla elde edilen ilk nesil. Güçlü ve homojendir, ancak özelliklerini güvenilir biçimde koruyarak yeniden üretilemez.
• Ayrışım — ikinci nesilde (F2) özelliklerin rastgele yeniden dağılması. Bu durum F1'lerin yeniden ekildiğinde öngörülemez olmasına neden olur.
• Autogam — kendi kendini dölleyen tür: domates, fasulye, bezelye, marul. İstem dışı çaprazlamalar nadir olduğundan tohum hasadı kolaydır.
• Allogam — zorunlu çapraz döllenme gösteren tür: kabakgiller, lahanalar, havuçlar. Yeterli sayıda bitki ve çeşitlerin birbirinden izole edilmesini gerektirir.
• Tohumluk bitki — isteyerek tohuma bırakılan bitki ya da bitkiler. Seçimleri, gelecekteki hasatların kalitesini belirler.
• Çiftçi tohumu — üreticinin kendisi tarafından çoğaltılan, çoğunlukla yerel olarak seçilmiş tohum.
• Katlama — özellikle ağaç ve çok yıllık bitkilerin bazı tohumlarında dormansinin kırılması için gerekli soğuk uygulaması.
• Skarifikasyon — suyun içeri girmesini sağlamak için sert bir tohumun kabuğunun isteyerek aşındırılması.
• Tohum kabuğu — tohumu koruyan dış örtü.
• Çenekler — doğrudan tohumdan çıkan, yuvarlak ilk yapraklar. Sonraki yapraklar, fidelerin şaşırtıldığı aşamadaki «gerçek yapraklar»dır.
• Etiole olma — ışık yetersizliği nedeniyle gövdelerin anormal biçimde uzaması. Çok erken ekilen fidelerin klasik kusurudur.
• Alıştırma — fidelerin kalıcı olarak dikilmeden önce dış ortama kademeli olarak alıştırılması.
• Vernalizasyon — bazı iki yıllık bitkilerin ertesi yıl çiçeklenmeyi başlatmak için soğuğa ihtiyaç duyması.
• Fide çökerten hastalık — fidelerin kök boğazından çökmesine neden olan mantar hastalığı. Soğuk ve suya doymuş yetiştirme ortamı hastalığı teşvik eder.

Bkz. F1, hibrit ve yeniden üretilebilir tohumlar arasındaki fark nedir? ve Tohumlarınızı nasıl saklarsınız?.

Teknikler

• Malçlama (veya malç) — toprağın organik materyalle örtülmesi. Buharlaşmayı azaltır, yabancı otları sınırlar ve ayrışırken toprak yaşamını besler.
• BRF — parçalanmış dal odunu: yaprak döken ağaçların genç dallarından elde edilen yonga. Yüzeyde kullanıldığında mükemmeldir; toprağa karıştırılırsa azot açlığına yol açar.
• Örtme — bitki örtüsünü herbisit kullanmadan boğmak için opak bir örtüyle (branda, karton) kaplama.
• Grelinette — toprağın katmanlarını ters çevirmeden sıkışıklığını gideren, dişli ve çift saplı çatal.
• Tümsek tarh — çoğunlukla özünde odun bulunan yükseltilmiş tarh. Drenaj sağlar ve toprağı ısıtır; suyu tutan gömülü biçimi de vardır.
• Hügelkultur — özünde odun bulunan tümseği tam olarak ifade eden Almanca terim.
• Lazanya — odun kullanılmadan, kahverengi ve yeşil materyallerin dönüşümlü katmanlarıyla oluşturulan tarh.
• Yeşil gübre — hasat için değil, toprak için ekilen bitki: toprağı örter, yapılandırır, azot bağlar veya nitratları tutar.
• Nitrat tutucu ürün — çözünür azotu yağmurlar tarafından yıkanmadan önce yakalayan örtü bitkisi.
• Münavebe — aynı parselde botanik familyaların yıldan yıla dönüşümlü olarak yetiştirilmesi.
• Ara ürün — iki ana ürün arasına yerleştirilen kısa süreli ürün.
• Ardışık ekim — hasadı zamana yaymak için aynı türün kademeli olarak ekilmesi.
• Seyreltme — diğerlerine yer açmak için fazla sayıdaki fidelerin çıkarılması.
• Şaşırtma — genç bir fidenin bir kaptan başka bir kaba veya doğrudan toprağa nakledilmesi.
• Koltu sürgünü — özellikle domateste, bir yaprağın koltuğunda çıkan sürgün.
• Savurma — tohumları döküntülerinden hava üflemesiyle ayırma.
• Pastörizasyon — bir substratı tamamen sterilize etmeden rakip organizmaları ortadan kaldırmak için orta derecede ısıtma.

Biyoçeşitlilik

• Yararlı organizma — zararlıları düzenleyen organizma: uğur böceği, çiçek sineği, altın gözlü böcek, karabid, kirpi. Erginleri çoğu zaman nektarla beslenir; bu nedenle çiçekler gereklidir.
• Zararlı — ürünlerle beslenen organizma. Bu kavram görecelidir: Aşırı çoğalmış bir zararlı, çoğunlukla düzenleyici organizmaların eksikliğine işaret eder.
• Yabancı ot — belirli bir yerde kendiliğinden yetişen ve istenmeyen bitki. “Yabani ot” teriminin botanik açıdan bir anlamı yoktur.
• Yoldaş bitki — bir ürünü korumak veya gelişimini desteklemek için onunla birlikte yetiştirilen bitki.
• Tuzak bitki — korunacak üründen daha çekici olan ve bilerek feda edilen tür. Yaprak bitlerine karşı latin çiçeği.
• Alelopati — bir bitkinin diğer bitkilerin büyümesini engelleyen maddeler salgılaması. Kanıtlanmış örnek: ceviz ve juglonu.
• Bal arısı dostu — bol miktarda nektar ve polen üreten, tozlaştırıcıları ve yararlı organizmaları çeken bitki.
• Çapraz tozlaşma — başka bir bireyin poleniyle gerçekleşen döllenme. Kendi tohumlarınızı toplarken kontrol altına alınmalıdır.

Bkz. Sebze bahçesindeki en iyi sebze birliktelikleri.

Permakültürel tasarım

• Tasarım — bir yerin uygulamaya geçirilmeden önceki bütünsel tasarımı. Permakültürün özüdür; çoğu zaman yanlışlıkla yalnızca tekniklere indirgenir.
• Bölgeleme — alanın geçiş sıklığına göre düzenlenmesi: ilgi gerektirenler en yakına yerleştirilir.
• Katman — bitki örtüsünün bir seviyesi. Katmanlı bir sistem, aynı yüzeyde birden fazla hacmi kaplar.
• Kenâr etkisi — iki ortam arasındaki sınır, her birinden daha zengin ve üretkendir. Bu nedenle kıvrımlı sınırlar tercih edilir.
• Orman bahçesi — bir ormanın katmanlı yapısını taklit eden, mantarların ve çok yıllık bitkilerin baskın olduğu yenilebilir sistem.
• Mikroiklim — genel ortamdan farklı yerel koşullar: güneye bakan bir duvar, don çökeltisi oluşan bir çukur, çitin korunaklı tarafı.
• Termal kütle — ısıyı biriktirip geri veren unsur: duvar, taş, su yüzeyi.
• Kapalı döngü — bir unsurun çıktısının başka bir unsurun girdisi hâline geldiği döngü. Mutfak atıkları komposta, kompost da hasada dönüşür.

Bkz. Permakültürün temelleri ve Bölgelere ve güneşe maruziyete göre planlama.

Yaygın beş karışıklık

1. Toprak düzenleyici ve gübre — biri toprağı uzun vadede iyileştirir, diğeri bitkiyi hemen besler. Kompost bir toprak düzenleyicidir, gübre değildir.
2. Hibrit ve F1 — tüm F1'ler hibrittir; ancak melezleşme doğada da gerçekleşir ve bunda sorun yoktur.
3. Doku ve yapı — ilki değiştirilemez, ikincisi tamamen size bağlıdır.
4. Permakültür ve organik tarım — biri tasarım yöntemi, diğeri ise düzenleyici bir şartnamedir.
5. Mantar ve miselyum — hasat ettiğimiz şey yalnızca üreme organıdır; organizma substratın içinde yaşar.

Akılda tutulması gerekenler

Bu kelime dağarcığı bahçeciliğe başlamadan önce aşılması gereken bir engel değildir: bahçeyle uğraşırken oluşur. Öncelikle bir uygulamayı değiştiren birkaç terimi — yapı, malçlama, münavebe, kendine döllenen, azot açlığı — öğrenin; gerisi kendiliğinden gelecektir.

Daha ileri gitmek için

• Permakültürle sebze bahçesi nasıl yapılır? Kapsamlı rehber
• Doğal bir sebze bahçesine başlamak için hangi ekipman seçilmeli?
• Aydan aya ekim takvimi
• Kompostlama: doğayı taklit ederek toprağı beslemek

Teoriden uygulamaya geçmek için: sebze tohumlarımız ve başlangıç setlerimiz.